Türklerin İslamiyet’i kabul etmesiyle birlikte hem devlet yönetiminde hem de fetih felsefesinde köklü bir değişim yaşanmıştır. İslamiyet öncesi dönemde dünyayı yönetme ve tek bir çatı altında toplama fikrini ifade eden "Türk Cihan Hâkimiyeti" düşüncesi, İslami dönemle birlikte manevi bir boyut kazanarak İlay-ı Kelimetullah ve Cihat anlayışına dönüşmüştür.
KPSS Tarih sınavında özellikle Türk-İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet ile Diğer Türk Devletleri konularında adayların en çok karıştırdığı bu kavramları detaylı bir soru üzerinden inceliyoruz.
☆ ÖZEL SORU ☆
İlk Türk-İslam devletlerinde askerî seferler ve fetih hareketleri birer faaliyet olarak öne çıksa da, devlet adamları ve ulema bu mücadelelerin asıl nihai hedefinin İslamiyet’in mesajını yeryüzüne yaymak, adaleti tesis etmek ve Allah’ın dinini/adını en yüce makama ulaştırmak olduğunu belirtmişlerdir.
Buna göre, Türk-İslam devletlerinin fetih politikasının arkasındaki "nihai amaç ve idealist gaye" aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilmiştir?
- A) Cihat Anlayışı
- B) İlay-ı Kelimetullah (Doğru Cevap)
- C) Gaza Anlayışı
- D) Fütüvvet
Doğru Cevap: B şıkkı (İlay-ı Kelimetullah)
KPSS ve kurum sınavlarında adayların en çok zorlandığı nokta Cihat ile İlay-ı Kelimetullah arasındaki farkı ayırt etmektir. İki kavram pratikte iç içe geçmiş olsa da akademik ve sınav literatüründe aralarında şöyle bir amaç-araç ilişkisi bulunur:
1. İlay-ı Kelimetullah Nedir? (Nihai Gaye)
Kelime anlamı olarak "Allah'ın adını ve sözünü en yüce kılmak, dünyada O'nun adaletini yaymak" demektir. Türk-İslam devletlerinde fetihlerin arkasındaki soyut, idealist ve nihai gaye (hedef) İlay-ı Kelimetullah’tır.
2. Cihat ve Gaza Anlayışı Nedir? (Yöntem ve Eylem)
İlay-ı Kelimetullah idealine ulaşmak için yapılan her türlü somut mücadele, savaş ve askerî faaliyete ise Cihat (veya gayrimüslimlere karşı yapılıyorsa Gaza) denir.
Soruda özellikle "asıl nihai hedef" ve "idealist gaye" kalıbı vurgulandığı için doğru yanıt İlay-ı Kelimetullah olmaktadır.
